Plamka w okulistyce: choroby i spektrum leczenia zwyrodnienia plamki żółtej

Plamka żółta, często nazywana„żółtą plamką„, jest niewielkim obszarem w centrum siatkówki, ale ma ogromne znaczenie dla naszego wzroku. Jest to miejsce najostrzejszego widzenia – to tutaj czytamy, rozpoznajemy twarze i wychwytujemy szczegóły. Jednak to właśnie ten centralny punkt oka jest podatny na zmiany, szczególnie w starszym wieku. Zwyrodnienie plamki żółtej lub obrzęk plamki żółtej mogą znacznie pogorszyć widzenie, a w najgorszym przypadku doprowadzić do ślepoty w centralnym polu widzenia.

Na tym blogu dowiesz się , co sprawia, że plamka jest tak wyjątkowa, jakie choroby mogą na nią wpływać i jakie nowoczesne opcje leczenia są dostępne. Pokażemy również, jak rozpoznać zmiany na wczesnym etapie i jakie pomoce można wykorzystać, aby utrzymać jakość życia nawet z chorobą plamki żółtej.

Czym jest plamka żółta i dlaczego jest tak ważna dla wzroku?

Plamka żółta, znana również jako „plamka żółta”, jest niewielką, ale centralną częścią siatkówki i odgrywa kluczową rolę w naszym ostrym widzeniu. Znajduje się dokładnie pośrodku siatkówki, naprzeciwko źrenicy, z tyłu oka. Jej główne zadanie: umożliwia nam skupienie się na szczegółach, tj. czytanie, rozpoznawanie twarzy lub ostre widzenie w punkcie znajdującym się w centrum pola widzenia.

Plamka zawiera największą gęstość światłoczułych fotoreceptorów (czopków), które są odpowiedzialne za widzenie kolorów i wysoką rozdzielczość. Bez sprawnej plamki żółtej ostrość widzenia centralnego jest poważnie ograniczona – nawet jeśli widzenie peryferyjne jest zwykle zachowane.

Struktura i położenie plamki żółtej w oku

Plamka znajduje się w centrum siatkówki i mierzy zaledwie kilka milimetrów średnicy – ale funkcjonalnie jest najważniejszym punktem dla naszego widzenia. W jej centrum znajduje się dołek centralny, punkt absolutnie najostrzejszego widzenia. W tym miejscu sygnały obrazu są przesyłane bezpośrednio do ośrodka wzroku w mózgu.

Plamka jest szczególnie podatna na zmiany związane z wiekiem, ponieważ produkty degradacji – znane jako druzy– mogą gromadzić się w tym obszarze z powodu ciągłego procesu metabolicznego. Mogą one uszkadzać wrażliwą tkankę i prowadzić do zwyrodnienia plamki żółtej.

Choroby plamki żółtej: gdy dotknięty jest środek siatkówki

Choroby plamki żółtej wpływają w szczególności na punkt w centrum siatkówki, który odpowiada za ostre widzenie. Najbardziej znaną chorobą w tym obszarze jest prawdopodobnie związane z wiekiem zwyrodnienie plamki żółtej (AMD) – jest ono uważane za najczęstszą przyczynę ślepoty w starszym wieku w krajach zachodnich. Jednak obrzęk plamki żółtej, glejoza lub otwory w plamce żółtej również mogą upośledzać funkcję centrum siatkówki.

Czym jest zwyrodnienie plamki żółtej i kogo dotyczy?

Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD) jest przewlekłą postępującą chorobą siatkówki, która zwykle występuje po 50. roku życia. Wraz z wiekiem w warstwie pigmentowej siatkówki (RPE) gromadzą się złogi metaboliczne (druzy). Mogą one zakłócać dopływ światła do wrażliwych na światło komórek czuciowych (fotoreceptorów ) i powodować długotrwałe uszkodzenia.

Szczególnie dotknięte są:

• Osoby z rodzinną historią stresu
• Osoby narażone na silne światło słoneczne bez ochrony
• Palacze i osoby z wysokim ciśnieniem krwi lub cukrzycą

Choroba zwykle zaczyna się niepozornie – dlatego niezbędne są regularne kontrole u okulisty.

Porównanie suchego i mokrego zwyrodnienia plamki żółtej

Istnieją dwie główne formy AMD:

• Suche zwyrodnienie plamki żółtej: Występuje znacznie częściej i zwykle postępuje powoli. Pod siatkówką odkładają się druzy, które stopniowo uszkadzają otaczającą tkankę. Nie ma leczenia regresji, ale na postęp choroby można pozytywnie wpływać za pomocą suplementów diety i czynników związanych ze stylem życia.
• Mokre zwyrodnienie plamki żółtej: Ta postać często rozwija się z suchego zwyrodnienia plamki żółtej i jest znacznie bardziej agresywna. Nieszczelne naczynia krwionośne rozrastają się pod plamką żółtą, powodując obrzęk, krwotok i gwałtowne pogorszenie widzenia. Standardowe leczenie polega na wstrzykiwaniu do ciała szklistego leków hamujących wzrost naczyń krwionośnych.

Wczesne oznaki ostrzegawcze i objawy choroby plamki żółtej

Początek zwyrodnienia plamki żółt ej lub innych chorób centrum siatkówki często staje się zauważalny stopniowo. Pierwsze znaki ostrzegawcze obejmują

• Zniekształcone widzenie (proste linie wydają się faliste lub zakrzywione)
• Niewyraźne litery podczas czytania
• Osłabienie kontrastów i kolorów
• Ciemna lub szara plama na środku obrazu
• Trudności z rozpoznawaniem twarzy

Prostym narzędziem do samokontroli jest siatka Amslera: wzór testowy z siatką, w której zniekształcenia lub brakujące linie mogą wskazywać na zmianę plamki żółtej.

Inne choroby plamki żółtej w skrócie

Oprócz zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem (AMD), istnieje szereg innych chorób plamki żółtej, które mogą wpływać na funkcjonowanie centrum siatkówki – często z podobnymi objawami, takimi jak niewyraźne widzenie, zniekształcone linie lub trudności w czytaniu. Poniżej przedstawiono przegląd trzech ważnych chorób:

Obrzęk plamki żółtej – zatrzymanie płynu w centrum siatkówki.

Obrzęk plamki żółtej występuje, gdy płyn gromadzi się w plamce żółtej z powodu procesów zapalnych lub przecieku naczyniowego. Skutkiem tego jest obrzęk środkowej części siatkówki, który znacząco upośledza widzenie. Powszechnymi czynnikami wywołującymi są

• Cukrzyca (cukrzycowy obrzęk plamki żółtej)
• Niedrożność naczyń krwionośnych siatkówki
• Zapalenie (zapalenie błony naczyniowej oka)
• Operacje oka, na przykład po operacji zaćmy

Objawy:

• Zniekształcone lub niewyraźne widzenie
• Problemy z czytaniem
• Zmniejszona ostrość widzenia

Otwór w plamce żółtej – otwór w plamce żółtej

Otwór w plamce żółtej to niewielki otwór w dołku centralnym, środkowej części plamki żółtej. Jest on zwykle spowodowany siłami rozciągającymi między ciałem szklistym a siatkówką, szczególnie u osób powyżej 60. roku życia. Może również wystąpić po operacjach lub urazach.

Objawy:

• Nagła utrata centralnej ostrości wzroku
• Ciemny punkt lub martwy punkt na środku
• Zniekształcone widzenie

Glejoza nadtwardówkowa – cienka błona na siatkówce

W glejozie nasiatkówkowej (znanej również jako plamka) na powierzchni plamki tworzy się błona komórkowa, która może kurczyć się i deformować siatkówkę. Przyczyny są zwykle związane z wiekiem, ale mogą również wystąpić po zapaleniu, urazie lub operacji.

Objawy:

• Zniekształcone widzenie („proste linie wydają się faliste”)
• Zmniejszona ostrość widzenia
• „Efekt zagniecenia” w widzeniu centralnym

Jak rozpoznać choroby plamki żółtej?

Choroby plamki żółtej często rozwijają się stopniowo i przez długi czas pozostają niezauważone. Właśnie dlatego tak ważne są regularne badania okulistyczne, zwłaszcza po 50. roku życia lub w przypadku znanej historii chorób w rodzinie. W przypadku wczesnego wykrycia, wiele chorób plamki żółtej można spowolnić lub dobrze leczyć – zanim dojdzie do trwałego uszkodzenia centrum siatkówki.

Typowe metody badania: OCT, Amsler grating & Co.

We współczesnej okulistyce dostępne są różne metody wczesnego wykrywania i monitorowania postępu choroby:

• OCT (optyczna koherentna tomografia): obecnie najważniejsza procedura obrazowania. Umożliwia bezkontaktowe wykonywanie przekrojowych obrazów siatkówki o wysokiej rozdzielczości – idealnych do rozpoznawania druzów, złogów płynu lub błon.
• Test siatki Amslera: Prosta siatka z punktem fiksacji w środku. Każdy, kto widzi zniekształcone linie, fale lub puste miejsca podczas patrzenia na ekran, powinien jak najszybciej udać się do okulisty.
• Funduskopia (badanie tylnej części oka): Do bezpośredniej oceny plamki żółtej – zwykle po rozszerzeniu źrenicy kroplami do oczu.
• Angiografia fluoresceinowa: szczególnie stosowana w mokrym zwyrodnieniu plamki żółt ej w celu uwidocznienia przeciekających naczyń.

Kiedy wczesna diagnoza ma kluczowe znaczenie?

Szczególnie w przypadku zwyrodnienia plamki żółtej, obrzęku plamki żółtej lub otworów w plamce żółtej czas postawienia diagnozy ma kluczowe znaczenie. Jeśli choroba zostanie rozpoznana na wczesnym etapie, szanse na skuteczne leczenie są znacznie wyższe. W przypadku braku leczenia może dojść do nieodwracalnego uszkodzenia wrażliwych na światło komórek czuciowych – z trwałym upośledzeniem widzenia centralnego.

Opcje leczenia chorób plamki żółtej

Leczenie chorób plamki żółtej zależy w dużej mierze od rodzaju i stadium choroby oraz indywidualnego upośledzenia wzroku.

Terapia lekowa – zastrzyki do oka

Najważniejszą metodą leczenia mokrego zwyrodnienia plamki żółtej i obrzęku plamki żółtej są iniekcje do ciała szklistego. Polegają one na wstrzykiwaniu leków – zwykle tak zwanych inhibitorów VEGF – bezpośrednio do ciała szklistego oka.

Działanie leku:

• Hamowanie niepożądanego wzrostu naczyń krwionośnych
• Zmniejszenie gromadzenia się płynu w siatkówce
• Stabilizacja lub nawet poprawa wydajności wizualnej

Zastrzyki są wykonywane w regularnych odstępach czasu i w sterylnych warunkach w klinice okulistycznej. Obecnie są one złotym standardem w przypadku wielu zapalnych lub naczyniowych chorób plamki żółtej.

Leczenie laserowe i zabiegi chirurgiczne

W zależności od wyników mogą być również stosowane procedury laserowe lub interwencje chirurgiczne:

• Koagulacja laserowa: punktowa obliteracja nieszczelnych naczyń (obecnie rzadziej stosowana, ale nadal wykorzystywana np. w przypadku zmian naczyniowych poza plamką żółtą).
• Witrektomia: chirurgiczne usunięcie ciała szklistego, np. w przypadku otworu w plamce lub glejozy nadtwardówkowej.
• Peeling błony: w przypadku glejozy nadtwardówkowej delikatna błona nad plamką jest ostrożnie usuwana w celu ponownego wygładzenia siatkówki.

Zabiegi te wykonywane są wyłącznie w specjalistycznych klinikach okulistycznych i wymagają precyzyjnych wskazań okulistycznych.

Życie ze zwyrodnieniem plamki żółtej – co pomaga w codziennym życiu?

Chociaż nie ma lekarstwa na zaawansowaną postać zwyrodnienia plamki żółtej, zwłaszcza postać suchą, istnieje wiele pomocy i strategii ułatwiających codzienne życie:

• powiększające pomoce wizualne, takie jak okulary powiększające, czytniki ekranu lub elektroniczne urządzenia do czytania
• Powiększone rozmiary czcionek na komputerze, smartfonie lub e-czytniku
• Szkolenie w zakresie widzenia i porady dotyczące słabowidzenia udzielane przez wyspecjalizowanych optyków lub kliniki
• Optymalizacja oświetlenia w części dziennej, np. za pomocą nieoślepiających świateł i lamp światła dziennego.
• Wsparcie psychologiczne, jeśli niepewność lub obawy stanowią obciążenie w codziennym życiu.

Ważne: Nawet jeśli wzrok już się pogarsza, warto regularnie badać się u okulisty, ponieważ postęp choroby można często zatrzymać lub spowolnić.